Betutteling ten top en gebaseerd op ondeugdelijk materiaal, deze kwalificaties zijn van toepassing op het advies dat de Afdeling advisering van de Raad van State uitbracht over het D66 wetsvoorstel ‘Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek’.

Dit advies werd al op 9 december 2020 door het adviesorgaan vastgesteld. Normaliter wordt zo’n advies op het moment van de Kamerbehandeling bij de stukken gevoegd. Maar omdat Kamerbehandeling uitbleef, heeft iemand of een organisatie door een beroep te doen op de Woo (Wet open overheid) gedaan gekregen dat het advies op 20 mei 2022 openbaar werd gemaakt. Door dit advies buiten de context om naar buiten te brengen, is het een eigen leven gaan leiden en heeft het de publieke opinie in negatieve zin beïnvloed. Wat zegt de Raad van State:

In het licht van de plicht van de overheid om burgers te beschermen tegen onvrijwillige, overhaaste of onvoldoende geïnformeerde beslissingen over het levenseinde (artikel 2 EVRM), is de Afdeling van oordeel dat voor levensbeëindiging op verzoek zodanige waarborgen in het leven moeten worden geroepen dat voorkomen wordt dat mensen uit het leven stappen, terwijl niet zeker is of zij dat werkelijk willen, niet zeker is of hun doodswens stabiel en coherent is, en niet vaststaat of die wens is ingegeven of verband houdt met medische problemen dan wel oplosbare problematiek van geheel andere aard, zoals financiële problemen.

Tegen deze achtergrond is de Afdeling van oordeel dat de voorgestelde zorgvuldigheidseisen ontoereikend zijn om vast te stellen dat de stervenswens uit vrije wil voortkomt, stabiel en coherent is, en de overhand heeft ten opzichte van andere hulpvragen.

Is dit advies niet een volgende poging om de persoonlijke autonomie van ouderen onmatig in te krimpen? Als de hulpverleningsroute voor ouderen wordt afgesneden, welke weg blijft er dan nog over voor een zelfgekozen levenseinde?

Na een lange formatieperiode werd het coalitieakkoord tussen VVD, D66, CDA en ChristenUnie (CU) op 15 december gepresenteerd. In het nieuwe regeerakkoord ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’ zijn geen blokkades opgenomen, de voltooid leven-wet wordt een vrije kwestie voor de Tweede Kamer. Dat betekent geen fractiediscipline, maar stemmen vanuit persoonlijke overtuigingen. Nu is dit gebruikelijk bij medisch-ethische kwesties. Wat dat betreft niets nieuws onder de zon.

Wél is het opmerkelijk dat partijleider Gert-Jan Segers meteen al heeft laten weten dat de CU uit het kabinet stapt als de wet zou worden ingevoerd. Hij is er fel op tegen dat een groot deel van de bevolking het recht krijgt om hun leven (c.q. dood) anders in te richten dan de normen en waarden van de CU. Deze zou hij het liefst universeel maken.

Stel dat de wet een meerderheid krijgt in de Tweede Kamer, dan zijn er twee mogelijkheden om uit de impasse te komen. In de wet zou zelf bepaald kunnen worden dat deze pas op een nader moment in werking treedt. De andere mogelijkheid is dat het kabinet besluit de aangenomen wet nog niet te tekenen. Het ondertekenen van een wet (contraseign genoemd) is een vereiste voor de geldigheid ervan. Zo kan uitstel van inwerkingtreding worden verkregen. Het is dan wél zaak voor een nieuwe coalitievorming niet meer bij de CU aan te kloppen.

Op 30 januari werd in Nieuwsuur het Perspectief-onderzoek, voluit geheten ’Perspectieven op de doodswens van ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers’, door Els van Wijngaarden gepresenteerd. Zij had de leiding van een onderzoeksteam van de Universiteit voor Humanistiek en het Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen van het Universitair Medisch Centrum Utrecht. De Tweede Kamer had op onderzoek aangedrongen om te achterhalen hoe groot of klein de groep ouderen met een voltooid leven nu eigenlijk is.

Nu is het curieuze dat we na dit onderzoek nóg niet weten hoe groot deze groep ouderen is. De steekproef, die het kwantitatieve deel omvatte, werd verspreid onder 32.477 burgers van 55 jaar en ouder. De ouderen waar iedereen meer van wilde weten, maakten slechts een gering deel uit van de onderzochte populatie. Ook Pia Dijkstra, toen nog Tweede Kamerlid voor D66, toonde zich stomverbaasd toen zij in een gesprek met Agnes Wolbers (NVVE) en Yvonne van Baarle (Uit Vrije Wil) op 11 december 2019 hiermee werd geconfronteerd. Welke gevolgen deze aanpak heeft, zal verderop nog blijken in het Opiniestuk.

Juli 2020

Uiteindelijk heeft D66 (Pia Dijkstra) op 17 juli het initiatiefwetsontwerp Voltooid Leven ingediend bij de Tweede Kamer. De wet is terug te vinden onder de titel: Voorstel van wet houdende toetsing van levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek. D66 kwam in december 2016 al met een wetsvoorstel. Dat is dus drie en half jaar blijven liggen. De Tweede Kamer eiste namelijk eerst een onderzoek naar de omvang van de groep ouderen die het zou betreffen voordat de wet kon worden ingediend. De hoop van christelijke partijen was dat als het Perspectief-onderzoek weinig zou opleveren en het aantal ouderen met voltooid leven marginaal zou blijken te zijn, het wetsvoorstel dan wellicht van de baan zou zijn.

Februari

Naar aanleiding van de tweede evaluatie van de Euthanasiewet werd op instigatie van de VVD-fractie in de Tweede Kamer de Adviescommissie Voltooid Leven ingesteld. Op verzoek van de ministers Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en Van der Steur (Veiligheid en Justitie) kreeg de Adviescommissie, ook wel naar haar voorzitter Commissie-Schnabel genoemd, de opdracht te onderzoeken wat de juridische mogelijkheden en de maatschappelijke dilemma’s zijn met betrekking tot hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid achten.

Maar toen het adviesrapport op 4 februari tijdens een persconferentie in Nieuwspoort werd gepresenteerd, ging het slechts over de juridische onmogelijkheden. ‘s Avonds besteedde Nieuwsuur aandacht aan de bevindingen uit het rapport. In de uitzending noemde Yvonne van Baarle het – heel onparlementair – een “flutrapport”. Lees meer bij Opinie Adviescommissie Voltooid Leven.

Oktober

Op 12 oktober stuurde het VVD-PvdA-kabinet (Rutte II) een brief getiteld ‘Kabinetsreactie en visie Voltooid Leven’ naar de Tweede Kamer. Daarmee legde het kabinet het rapport van de Adviescommissie Voltooid Leven naast zich neer. Minister Edith Schippers die ’s avonds te gast was in Nieuwsuur, zei dat ze het een degelijk rapport vond en het echt stuk had gelezen, maar wél tot andere conclusies was gekomen.

Het burgerinitiatief in de Tweede Kamer

Het burgerinitiatief werd in de Tweede Kamer plenair behandeld op 8 maart 2012. Dat was een bijzondere gebeurtenis. Het NOS-journaal besteedde er uitvoerig aandacht aan. Ook voor de leden van de Tweede Kamer was het buitengewoon. Zo vaak komt het niet voor dat een burgerinitiatief op de agenda staat.

Van de ingediende moties werd de motie-Klijnsma c.s. aangenomen. Daarin werd de regering verzocht om bij de kabinetsreactie op de tweede evaluatie van de Euthanasiewet het burgerinitiatief “Uit Vrije Wil” te betrekken. Het burgerinitiatief was dus behandeld, maar kwam toch ook weer terug in de Kamer.

De voorzitter van de Tweede Kamer, Mw. Gerdi A. Verbeet, bedankte per brief de initiatiefgroep hartelijk voor het initiatief en voor de samenwerking gedurende de behandeling ervan.

Omdat een burgerinitiatief voor behandeling in de Tweede Kamer een uitgewerkt voorstel diende te zijn, heeft de initiatiefgroep een Proeve van wet met bijbehorende Memorie van Toelichting gemaakt. Eugène Sutorius en Jit Peters namen het voortouw voor de wetstekst, Wouter Beekman ontfermde zich samen met (de immer energieke) Eugène over de toelichting daarop.

De Proeve van wet diende als uitgangspunt voor de hoorzitting van de commissies voor Veiligheid en Justitie en voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna: de commissies) op 16 februari waarin leden van de initiatiefgroep de gelegenheid kregen de voorgestane maatregelen te verduidelijken.

Publicaties

‘Uit Vrije Wil, waardig sterven op hoge leeftijd’ door Jit Peters, Eugène Sutorius en anderen. In artikelen en interviews geven leden van de initiatiefgroep Uit Vrije Wil hun visie op de problematiek van het voltooide leven van ouderen. Ook is de proeve van een wet die stervenshulp aan ouderen regelt met de uitgebreide Memorie van Toelichting opgenomen. Uitgeverij Boom 2011.

‘De zelfverkozen dood van ouderen’ door Wouter Beekman. Dit essay geeft een toegankelijk overzicht van de problematiek van het voltooide leven van ouderen, alsmede van de voorstellen voor stervenshulp m.b.t. deze doelgroep. Ook wordt het maatschappelijk debat naar aanleiding van het burgerinitiatief samengevat. Met een voorwoord van Jan Terlouw. Uitgeverij Free Musketeers 2012.

Mei 2011

Vervolgens hebben de eerder genoemde commissies op 18 mei naar aanleiding van dit burgerinitiatief rondetafelgesprekken gevoerd met ethici, wetenschappers, relevante organisaties, publicisten en ervaringsdeskundigen. Bij brief van 29 september stelden deze commissies uiteindelijk voor het burgerinitiatief te agenderen voor een plenair debat.

Juni 2011

Hoewel terzijde, maar met grote implicatie bracht in juni de grote artsenfederatie KNMG een rapport uit waarin zij aangaf haar standpunt over euthanasie te verruimen. De druk was groot om iets ten faveure van ouderen met voltooid leven te doen. Door het burgerinitiatief van Uit Vrije Wil en de maatschappelijk discussie die in de samenleving was losgebarsten, kon de KNMG niet achteroverleunen. Het nieuwe standpunt bleek verbluffend geschikt om ouderen houvast te bieden bij een verzoek tot euthanasie. Voortaan kon ook een niet-lineaire optelsom van medische en niet-medische problemen, die dikwijls elk op zich niet levensbedreigend of fataal zijn, leiden tot uitzichtloos en ondraaglijk lijden in de zin van de Euthanasiewet. Vrij vertaald: een stapeling van ouderdomskwalen is voortaan ook een valide grond voor euthanasie. Ondanks het feit dat het soms een hele toer is om voldoende medische aandoeningen te vinden, biedt deze verruiming voor veel ouderen uitkomst. (Wee degenen, die daar niet in slagen.)

Uit Vrije Wil kwam met een reuze klap binnen. Op 9 februari 2010 werd een persconferentie gehouden in Nieuwspoort. Legalisatie van stervenshulp aan ouderen die hun leven voltooid achten. Op hun nadrukkelijk verzoek en onder voorwaarden van zorgvuldigheid en toetsbaarheid. Daar ging het om, dat was de doelstelling. Gelijktijdig werd de website gelanceerd, het burgerinitiatief gestart en het manifest gepubliceerd.

Van begin af aan heeft een initiatiefgroep van min of meer bekende Nederlanders de kar getrokken. Ouderen die voor ouderen opkomen en zich verdienstelijk hebben gemaakt in de politiek, kunst en cultuur, de media, gezondheidszorg en de wetenschap.

De Initiatiefgroep Uit Vrije Wil

De Initiatiefgroep Uit Vrije Wil heeft bestaan uit: Hedy d’Ancona, Yvonne van Baarle, Wouter Beekman, Frits Bolkestein, Mies Bouwman†, Marie-José Grotenhuis, Eylard van Hall†, Jit Peters, Milly van Stiphout-Croonenberg†, Theo Strengers, Eugène Sutorius, Dick Swaab, Katuscha Tellegen, Jan Terlouw, Paul van Vliet.